tout va très bien: Tagebuch der letzten Zeit

Gerade das ist der Punkt bei der Lektüre neuester Literatur, der Eindruck des Totalitären: auf den ersten Blick multiperspektivische Erzählungen, im Grunde genommen ein und einziger point of vue, versteckt unter angeblich unterschiedlichen Perspektiven, ob personale, auktoriale oder Ich-Erzählung und alles zusammen in einem Narrativ, hier spricht eine und dieselbe Person und sagt ein und dassselbe. Manipulative Erzählungen, die passive mündige Leser brauchen. Erzählungen, die Angst einjagen, und unter die Haut gehen, körperliche Beschwerden verursachen. Wirtschaftlich gelungene Erzählungen bisweilen, gut vernetzt in den heutigen Marketing-Strategien, man hat manchmal den Eindruck, daß sie bestellt wurden, man gibt diesen AutorInnen 10 λεξούλες bzw. Simplicissima und auf diesen müssen sie eine Handlung aufbauen. Ich befinde mich bei den Schlußfolgerungen, benötige ein eigenes Kanon-Konzept und wandere in der Literatur, Bibliographie und belles lettres (24.2.2025 11:07).

Η γκρίζα περιοχή ανάμεσα σε λογοτεχνία από τη μία, λαϊκό ανάγνωσμα/παραλογοτεχνία/ψευδολογοτεχνία από την άλλη, αυτή πώς την ονομάζουν οι κριτικοί και οι θεωρητικοί της λογοτεχνίας; Η επιφυλλίδα ήταν πεδίο μεικτό τον 19ο αι., έβγαλε μυθιστορήματα διαφορετικών ποιοτήτων και ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τα στοιχεία της εμπορικότητας και της μαζικότητας. Όπως σημερα στα ευπώλητα, δεν γίνεται διάκριση. Στο μεταξύ έχουν αρχίσει να μιλούν πάλι για τον κανόνα: ούτε αναγνωστικές λίστες ούτε λίστες κατάταξης μπορούν να τον υποκαταστήσουν. Πολύ σημαντική η πρόταση ότι τα εξισωτικά χαμηλότερα standards δεν εξασφαλίζουν κοινωνική (πολιτισμική) δικαιοσύνη, αλλά η διατήρηση της ιδέας ενός σώματος υψηλής λογοτεχνίας που βιώνεται από τα πρώτα στάδια της εκπαίδευσης. Χωρίς αυτό αποχαιρέτα γενικά τη λογοτεχνία, έναν συλλογικό δεσμευτικό θησαυρό εικόνων, την προσυνθήκη της επικοινωνίας. Η διείσδυση της κουλτούρας της καθημερινότητας ως του κυρίαρχου κοινού (!) αγαθού σε σχολεία και πανεπιστήμια παγιώνει ουσιαστικά κοινωνίες δύο ποιοτήτων όπου ολοένα και λιγότεροι έχουν ενεργητική πρόσβαση στην υψηλή κουλτούρα (οι αριθμοί επισκεπτών στα μουσεία κτλ. δεν είναι δείκτες) αφού δεν τους έχει προσφερθεί, έστω και ως επιλογή ισχύοντος πολιτισμικού τόπου, στην παιδευτική διαδικασία (25.2.2025 17:58).

Die Rückkehr des Autors zur Zeit der auktorialen Erzählung mit allen Entdeckungen der erzählerischen Moderne als Dekorelemente (s. oben). Nun zur Übersetzung: das alte Problem und was man vermeiden sollte. Anschließend Ausschnitte aus dem Roman von Wilkie Collins The Woman in White (1859-1860, hier die Ausgabe New York 1873), aus den deutschen Übersetzungen 1861 (2. Band) und 1965 und aus der griechischen Übersetzung 2017.

Die dem Originaltext zeitgenössische deutsche Übersetzung bzg. des Begriffs "infectious" ist schlecht und zeugt eher von Unbeholfenheit, die moderne deutsche Übersetzung ist großartig mit ihrer historisch richtig und ästhetisch wirksam platzierten Sprache (Arno Schmidt), die griechische mit "Toxinen" und "toxisch" (ein vielgeplagtes Wort heutzutage in der griechischen Alltagssprache) fürs "infectious" ist unzeitgemäß und deutet auf einen der originalen Sprachebene fremden Stil. Eine bedeutende Frage im Literaturtransfer die Übersetzung, Kulturgedächtnis und Erkennung anderer Chronotopoi. Auch für die Bildungspolitik: Zauber der "schwierigen" (Hoch)Literatur, Ödnis der selbstreferentiellen Wiederholung.
Το αιώνιο ζήτημα της μετάφρασης. Παραθέτονται αποσπάσματα από το μυθιστόρημα του Wilkie Collins Η γυναίκα με τα λευκά (1859-1860, εδώ η έκδοση Νέας Υόρκης 1873), οι γερμανικές μεταφράσεις του 1861 (2ος τμ.) και του 1965 και η ελληνική του 2017.

Η παλαιότερη γερμανική μετάφραση σχετικά με τον όρο "infectious" είναι κακή και δείχνει μάλλον αμηχανία, η νεότερη είναι εκπληκτική με την ιστορική και αισθητικά λειτουργική της γλώσσα (Arno Schmidt), η ελληνική είναι ανιστορική, χρησιμοποιώντας επιπλέον μια πολύπαθη τη σήμερον ημέρα λέξη, και παραπέμπει σε επίπεδο γλώσσας ξένο προς τη γλώσσα του πρωτοτύπου. Πολύ σοβαρό το ζήτημα της μετάφρασης για τη μεταφορά της λογοτεχνίας, την πολιτισμική μνήμη και την αναγνώριση άλλων χρονοτόπων. Και για την εκπαιδευτική πολιτική, η γοητεία του δύσκολου υψηλού, η ανία της αυτοαναφορικής επανάληψης (27.2.2025).

Eine Woche nach der Dresden-Reise, folgende Neuigkeiten (1.3.2025 15:09):

Ich las im Sommer Finks Krieg (1996) von Martin Walser. Die damalige Literaturkritik sah im Roman einen vergeblichen Krieg, einen (Selbst)Zerstörungsdrang, Entfremdung von der Gesellschaft, der nahen Umgebung, schließlich von sich selbst. Ich traute meinen Augen nicht wie ich die letzten Seiten des Romans immer wieder las; ich muß ein anderes Buch als die mir bekannten und unbekannten Kritiker gelesen haben. Wie gesellsschafts- und systemkonform (das viel strapazierte Wort "System", hier unvermeidlich) oder sogar politisch motiviert müssen sie gewesen sein, um nicht einmal auf den Verdacht einer Befreiung und Selbstentdeckung der Hauptfigur in diesem fatalen Krieg zu kommen? Was für Theorien und Geschichten haben wir schließlich all die Jahre gelesen und gelesen und gelesen, ohne sie der Befangenheit zu verdächtigen? (15.11.2025 19:40)

Όχι, το πιο ρωμαλέο βιβλίο της ελληνικής πεζογραφίας, η Πολιορκία (1953) του Αλέξανδρου Κοτζιά, δεν είναι για διδακτικές εξισωτισμού (κάθε άνθρωπος μπορεί να μετατραπεί σε τέρας, δεν υπάρχει καλή και κακή πλευρά). Ιδιαίτερα τώρα, ας μείνει έστω μια κληρονομιά να την αφήσουν άθικτη (26.12.2025 14:20).

Hinter mir eine Stammheim-Vertiefungsphase, habe alle Filme gesehen und kann nur Hypothesen erstellen bezüglich der Frage: wozu die Engelsgesichter im Stammheim (1986), das Ganze war doch eine viel schwerwiegendere Sache als eine 68er Lehrsaalbesetzung, die Wahl der Schauspieler kann kein Zufall gewesen sein.

In die Sonne schauen (2025) gestern gesehen. Lieber man liest überhaupt keine Rezensionen vorher. Der Film kann überraschenderweise ganz anders auf den Einzelnen wirken als die Kumulation all dieser Einfälle der Kritiker. Heute denke ich etwas anders als gestern an den Film, aber nicht was Handlung(sstränge) oder Kameraführung betrifft, sondern von einer Überblicks-Perspektive her: ich persönlich las in dem Film den Abdruck der Zeit- und Ortsbedingtheit aller Parameter, die das Zwischenmenschliche regeln, Gefühle und deren Manifestation eingeschlossen. Die Szene mit der trauer-festlich angekleideten Leiche der jungen Frau, platziert (in Sitzposition) auf dem Sofa und umgeben von den in Schwarz angekleideten Familienmitgliedern vor der Holzkamera auf dem Dreibein-Stativ, ist interessanterweise in den vielen Publikumsreaktionen, die ich las, unbemerkt geblieben (der Film spaltet extrem die Gemüter). Mir war sie "vertraut", da vor vielen Jahren einmal ein Foto in einem griechischen Dorf gesehen (verflucht sei ich, es nicht mit meinem damaligen primitiven Handy fotografiert zu haben), wo man den Sarg mit dem Toten vertikal (wie haben Sie es geschafft, daß er sich nicht zusammensackt?) vor der kleinen Hoftür sah, dicht umgeben von der Witwe und etlichen Verwandten (!). Die "Entdeckung" der Gefühle, so wie man sie heute kennt, ist ein Anliegen der westlichen Moderne gewesen, die raue Schale kollektiver Kulturen früherer Zeiten ist heute ein Kuriosum. Wie die Nahaufnahme des Zusammennähens der Augenlider mit den Augenbrauen der Toten, um die Augen für das inszenierte Foto offen zu bekommen (hier muß ich passen, habe trotzdem die Augen nicht zugemacht).

Τελευταία εμβάθυνα στο θέμα "Stammheim", είδα όλες τις ταινίες και δεν μπορώ παρά μόνο υποθέσεις να κάνω για ποιον λόγο αυτά τα αγγελικά πρόσωπα στο Stammheim (1986), η όλη ιστορία ήταν πολύ πιο βαρυσήμαντη από κατάληψη αίθουσας της φάσης 1968, η επιλογή των συγκεκριμένων ηθοποιών δεν μπορεί να ήταν τυχαία.

Χθες το Ο ήχος της πτώσης (2025). Η ελληνική μετάφραση ακολουθεί την αγγλική όπως και οι άλλες γλώσσες (και η ρωσική, δεν ξέρω αν παίζεται εκεί) εκτός της παραλλαγμένης γαλλικής μετάφρασης Les Échos du passé (=Απόηχοι του παρελθόντος/των περασμένων). Ο γερμανικός πρωτότυπος τίτλος, η δύσκολη απαρεμφατική συν την πρόθεση μετάφραση, In die Sonne schauen (=Κοιτάζοντας στον ήλιο). Καλύτερα να μην διαβάσει κανείς πρώτα τις κριτικές. Η ταινία μπορεί να επιδράσει κατά θαυμαστό τρόπο διαφορετικά στον καθένα από την άθροιση όλων των επινοήσεων των κριτικών. Σήμερα σκέπτομαι διαφορετικά από χθες για την ταινία, όχι όσον αφορά την πλοκή ή τα πλάνα και την κίνηση της κάμερας, αλλά υπό μία οπτική εξωτερική, σφαιρική: προσωπικά είδα στην ταινία το αποτύπωμα του χωροχρονικού προσδιορισμού όλων των παραμέτρων που ρυθμίζουν τις διαπροσωπικές σχέσεις, συμπεριλαμβανομένων των αισθημάτων και των εκδηλώσεών τους. Η σκηνή με το πτώμα της νεαρής κοπέλας, ντυμένης στα καλά της ρούχα κηδείας, τοποθετημένης να κάθεται στον καναπέ εν μέσω των μαυροφορεμένων μελών της οικογένειας και μπροστά στο παλιό τρίποδο με τη φωτογραφική μηχανή, κατά πολύ περίεργο τρόπο δεν αναφέρεται πουθενά στα πολλά σχόλια των θεατών που διάβασα (η ταινία διχάζει ακραία). Η σκηνή μού ήταν "οικεία", γιατί πριν πολλά χρόνια είχα δει σε ελληνικό χωριό φωτογραφία (ανάθεμά με που δεν τη φωτογράφισα με το τότε πρωτόγονο κινητό μου) όπου έβλεπες το φέρετρο με τον νεκρό κάθετα (απορώ πώς δεν είχε τσουβαλιαστεί) σε στενή περίπτυξη από τη χήρα και τους άλλους συγγενείς στην αυλόπορτα, μάλλον καθ' οδόν προς εκκλησία (!). Η "ανακάλυψη" των αισθημάτων όπως τα γνωρίζουμε στις μέρες μας, είναι ένας τόπος της δυτικής νεωτερικότητας, το ωμό περίβλημα συλλογικών πολιτισμικών μορφών παλαιότερων εποχών,

φαίνεται εξωπραγματικό σήμερα. Όπως και το πιο-κοντινό-δεν-γίνεται πλάνο με την κάμερα πάνω στο ράψιμο των βλεφάρων της νεκρής πριν τη φωτογράφιση (εδώ πάω πάσο, πάντως δεν έκλεισα τα μάτια), για να μείνουν ανοιχτά τα μάτια (20.2.2026 15:45).

Jürgen Habermas ist tot (14.3.2026 20:21). Im vierzigsten Jahr nach Beginn des Historikerstreits (21:16).

Καθαρίζοντας τους φακέλους με τη βιβλιογραφία βρήκα το Narrating the Dragoman’s Self
in the Veneto-Ottoman Balkans, c. 1550–1650 του Stefan Hanß (Νέα Υόρκη: Routledge, 2023) που αφορά και την ελληνική ιστορία μεταξύ άλλων επειδή επικεντρώνει στην οικογένεια Σαλβάγου, της οποίας υπάρχει και ελληνικός κλάδος, βλ. Αργίνη Μπενάκη (8.5.2026, 21:41).

Im Literarischen Quartett (1990) wurde von den meisten anwesenden Literaturkritikern Das Foucaultsche Pendel (ital. Ausgabe 1989) von Umberto Eco nicht positiv aufgenommen, aber die Diskussion endete mit folgender Bemerkung: beunruhigend sei, daß die Fälschung bzw. Mega-Verschwörungstheorie, welche die drei Freunde in die Welt setzen möchten, schon lange existiere. Aus meiner derzeitigen Beschäftigung mit Kanon und Literaturkritik ergab sich auch diese Information. Eine "unabhängige", also nur durch den eigenen Bildungsstand und die unendliche Suche nach guten Büchern bedingte Literaturkritik (also keine Marketing-Motivation) , wird es immer geben, auch wenn sie im Extremfall in unterirdische Keller verbannt wird. Die Bestseller-Listen waren niemals für die Qualität dieser Literatur aufschlußreich, ab und zu kam auch sehr gute Belletristik dort an. Was die Verbreitung der in social media und überhaupt der Internet-"Kritiken" betrifft, jeder weiß, es handelt sich um geschlossene Freundeskreise, auch wenn zahlenmäßig groß. Unterhaltungsliteratur ist keine Erfindung unserer Zeit, außerdem muß sie nicht schlecht sein, Hauptsache, sie reproduziert nicht irgendwelche Mikrokosmos-Modelleser. Weltliteratur war immer eine fachmännische Angelegenheit der Wenigen, Produzenten und Kritiker. Richtet sich an alle. Στο επεισόδιο της τότε (ίσως και σήμερα) επιδραστικής εκπομπής της γερμανόφωνης τηλεόρασης Literarisches Quartett (1990) όπου και η κριτική του Εκκρεμές του Φουκώ του Umberto Eco (ιταλ. έκδ. 1989), οι περισσότεροι συμμετέχοντες κριτικοί υποδέχονται αρνητικά το βιβλίο, όμως η σχετική συζήτηση κλείνει με την παρατήρηση: το ανησυχητικό είναι ότι οι τρεις φίλοι που ετοιμάζουν να φέρουν στον κόσμο την πλαστογραφία/mega-θεωρία συνωμοσίας, ανακαλύπτουν ότι η πλαστογραφία ήδη υπάρχει. Η πληροφορία αυτή προέκυψε από την τωρινή μου ενασχόληση με κανόνα και λογοτεχνική κριτική. "Ανεξάρτητη" λογοτεχνική κριτική, που προσδιορίζεται δηλαδή αποκλειστικά και μόνο από την παιδεία και την ατελείωτη αναζήτηση του κριτικού για καλά βιβλία (χωρίς εξωτερικά κίνητρα όπως το μάρκετινγκ), πάντα θα υπάρχει, ακόμη και αν εξοριστεί σε σκοτεινά υπόγεια. Οι λίστες των ευπώλητων δεν ήταν ποτέ αποκαλυπτικές για την ποιότητα των βιβλίων, καμιά φορά μπαίνει και καλή λογοτεχνία μέσα. Αναφορικά με την εξάπλωση "κριτικών" στα κοινωνικά δίκτυα και γενικά στο διαδίκτυο, ο καθένας ξέρει ότι απευθύνονται σε κλειστούς φιλικά διακείμενους κύκλους, έστω και αριθμητικά μεγάλους. Η ψυχαγωγική λογοτεχνία δεν είναι επινόηση της σημερινής εποχής, εξάλλου δεν είναι απαραίτητα και κακή, αρκεί να μην αναπαράγει τον σε μικρόκοσμους μοντελαρισμένο αναγνώστη. Η Weltliteratur ήταν πάντοτε υπόθεση λίγων ειδικών, των δημιουργών της και των κριτικών (18.5.2026, 14:14). Απευθύνεται σε όλους (23:11).

Seit fast zwei Monaten zwischendurch Eco-(Re)Lektüren. Umberto Eco mag tolerant in rezeptionsästhetischer Hinsicht gewesen sein, verwechselte jedoch niemals Masscult, Midcult (s. Dwight Macdonald) und poetische Botschaft miteinander. Die Mehrdeutigkeit der poetischen Botschaft bzw. des offenen Kunstwerks ist eine fortwährende Herausforderung für den Empfänger, auch wenn das Kunstwerk temporär einer Markt-Fetischisierung mit allen darauffolgenden Abnutzungserscheinungen unterliegen würde. Bei der referentiellen geschlossenen Botschaft allerdings ist die Interpretation mit einem anderen Code als den vom Urheber vorgegebenen nicht möglich: die Botschaft verfährt mit geliehenen "konsumierten" Mitteln aus dem Kunstbereich und ist nach Maßgabe der Effekte konstruiert, die sie bewirken soll, während der Empfänger dadurch überzeugt wird, das Herz der Kultur schlagen gehört zu haben (Midcult, Boldinismus z.B., "der mittlere Konsument konsumiert seine Lüge", Apokalyptiker und Integrierte).Ich mag das herbeizitierte Beispiel Unserer kleinen Stadt von Wilder, eines Theaterstücks, das den Verfremdungseffekt (Brecht) zur Betäubung des Zuschauers anstatt zu dessen kritischen Selbstaufklärung einsetze. Das Problem einer ausbalancierten kulturellen Kommunikation gemäß Eco besteht nicht darin, diese Botschaften abzuschaffen, sondern darin, sie zu dosieren und zu vermeiden, daß sie als Kunst verkauft und rezipiert werden.

Εδώ και δύο μήνες (επαν)αναγνώσεις του Eco. O Umberto Eco μπορεί να ήταν ανεκτικός σχετικά με ζητήματα αισθητικής πρόσληψης, ποτέ όμως δεν συνέχεε Masscult, Midcult (βλ. Dwight Macdonald) και ποιητικό μήνυμα. Η ασάφεια του ποιητικού μηνύματος, γενικά του έργου τέχνης, είναι μία διαρκής πρόκληση προς τον αποδέκτη, ακόμη και αν το έργο παροδικά υπόκειται στην εμπορικοποίησή του ως φετίχ με όλη τη συνεπακόλουθη φαινομενική φθορά του. Το αναφορικό κλειστό μήνυμα αντιθέτως δεν μπορεί να ερμηνευθεί παρά μόνο με τον ένα και μοναδικό κώδικα, τον προδιαγεγραμμένο από τον δημιουργό του: το μήνυμα δανείζεται ήδη γνωστές και αναλωμένες διαδικασίες της τέχνης, είναι κατασκευασμένο για πρόκληση εντυπωσιασμού και πείθει τον αποδέκτη ότι άκουσε την καρδιά του πολιτισμού να χτυπάει (Midcult, μπολντινισμός, "ο μέσος καταναλωτής καταναλώνει το ψέμα του", Κήνσορες και Θεράποντες). Το πρόβλημα, λέει ο Eco, μιας ισορροπημένης πολιτιστικής επικοινωνίας δεν είναι στον εξοστρακισμό αυτών των μηνυμάτων, αλλά στη δοσολογία τους και στο να πάψουν να πωλούνται και να καταναλώνονται ως τέχνη. Μου αρέσει το μεταφερμένο από τον Macdonald παράδειγμα του θεατρικού Η μικρή μας πόλη του Wilder όπου η μπρεχτική αποστασιοποίηση χρησιμοποιείται με σκοπό την ύπνωση του θεατή αντί για την εμπλοκή του σε κριτικό αναστοχασμό.

-"Warum hat sie keine Hände?" fragt die einfache Frau aus dem Volk ihre gebildete Arbeitgeberin, als die letzte ihr beim Krempel Aufräumen eine Statuette der Venus von Milo schenkt.

-"Ja. Warum?" leitet das Bildungsbürgertum die Frage an mich weiter.

-"Weil sie so bei der Ausgrabung gefunden wurde". Überraschung! (wahre Geschichte)

"Der überwiegende Teil der archäologischen Funde aus der klassischen Antike wird in Bezügen interpretiert, die den Urhebern fremd waren: die fehlenden Arme und die Erosionsspuren der Jahrhunderte werden so zu Signifikanten einer anspielungsreichen Nichtvollendung, die auf eine ganze Gruppe von Bedeutungen verweisen, die sich in Jahrhunderten der Kultur gebildet haben, dem, beispielsweise, spätgriechischen Handwerker unbekannt waren; gleichwohl war das Objekt, als System von Elementen, auch dieses System von Signifikanten und möglichen Signifikaten" (s. oben teilweise nachgedruckt Im Labyrinth der Vernunft, 275).

-"Γιατί, καλέ κυρία Ε., δεν έχει χέρια;" ρωτά η απλή γυναίκα του λαού τη μορφωμένη εργοδότριά της όταν αυτή πάνω στις εκκαθαρίσεις των ντουλαπιών τής χαρίζει ένα αγαλματίδιο της Αφροδίτης της Μήλου.

-"Ναι, γιατί;" η μεσοαστική παιδεία προωθεί την ερώτηση σε μένα.

-"Γιατί έτσι βρέθηκε στην ανασκαφή". Έκπληξη! (αληθινή ιστορία) "Η πλειονότητα των κλασικών αρχαιολογικών ευρημάτων ερμηνεύεται κάνοντας μια σειρά αναφορών, ξένων προς τον δημιουργό, να συγκλίνουν στο αντικείμενο: οι κομμένοι βραχίονες, η φθορά των αιώνων σε κάποιο έργο της ελληνιστικής εποχής γίνονται σημαίνοντα μιας υπαινικτικής έλλειψης πληρότητας που παραπέμπει σε μια διάβρωση σημαινομένων, τα οποία κατασκεύαζε η παιδεία επί αιώνες ολόκληρους, αλλά ήταν άγνωστα στον έλληνα τεχνίτη της εποχής. Και παρ' όλα αυτά, στο αντικείμενο ως συστήματος στοιχείων υπήρχε δυνάμει και αυτό το σύστημα σημαινόντων και σημαινομένων" (Κήνσορες και Θεράποντες, 147) (13.6.2026, 18:08).

Wollte etwas in die Lagerautobiographie einfügen, komme auf die DDR-Ravensbrück-Problematik, nichts fallen lassen natürlich, bibliographische Hinweise meine ich, und da... eine lebensbejahende echte Person, eine Hätte-Ich-So-Gern-Kennengelernt-Frau, in deren Leben sich deutsche Geschichte widerspiegelt, ein erstklassiger politisch-humaner Film, und dabei wird auch die Straße erwähnt, wo mein Doktorvater Gunnar Hering als Kind gelebt hat [letztes Jahr sorgfältig alle digitalisierten (!) Dresden-Telefonbücher 1934-1945 durchsucht].

Ήθελα να συμπληρώσω κάτι για τη στρατοπεδική αυτοβιογραφία, πέφτω πάνω στη συζήτηση για τη χρήση των αφηγήσεων από το Ravensbrück στην ανατολική Γερμανία, δεν αφήνεις τίποτα να πέσει κάτω φυσικά, βιβλιογραφικές αναφορές εννοώ, και να... ένα πρόσωπο αληθινό γεμάτο χαρά και κατάφαση ζωής, μια θα-ήθελα-τόσο-πολύ-να-είχα-γνωρίσει-γυναίκα, που στη ζωή της καθρεφτίζεται γερμανική ιστορία, μία πρώτης τάξης πολιτική-ανθρωπιστική ταινία, και όπου ακούγεται σε κάποιο σημείο το όνομα του δρόμου που έμενε ο Doktorvater μου Gunnar Hering [από περσινή μου λεπτομερή αναζήτηση σε όλους τους ψηφιοποιημένους (!) τηλεφωνικούς καταλόγους της Δρέσδης 1934-1945] (26.6.2026, 15:38).